1821: Επανάσταση κι Αντεπανάσταση

O AΓΩNAΣ TOY ’21 και η υπονόμευσή του

του Σάββα Μιχαήλ

Το μέλλοντα γενάμενο παρόν

Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου της Μαρίας Δεληβοριά Ο Αγώνας του ‘21 και η Υπονόμευσή του – Οι σύγχρονες μαρτυρίες και η κρίση του Σολωμού (Άγρα 2016), Μουσείο Μπενάκη, 13 Μαρτίου 2017
Το Ελευθεριόδεντρο! Μην το κόβεις, ξυλοκόπε, μην το κόβεις!

JAMES JOYCE, Finnegans Wake1

Η αληθινή συνάντηση του Άλλοτε με το Τώρα είναι πάντα ένα σοκ. Προπαντός όταν πρόκειται για μια συνάντηση του παρόντος με το ίδιο το ξεχασμένο τραύμα της μακρινής γέννησής του, με το συμβάν μιας καταγωγικής καταστροφής ή μιας επανάστασης. Ή και των δύο, μέσα στην Παράδοση των Καταπιεσμένων, όπως την ονόμαζε ο Walter Benjamin2, των εξεγερμένων αλλά νικημένων. Εκεί ανήκει και η “μάταια νικηφόρα επανάσταση” του 1821 στην Ελλάδα, σύμφωνα με την καίρια όσο και τραγική έκφραση της Μαρίας Δεληβοριά3.
“ Κάθε εποχή”, έγραφε ο Μπένγιαμιν, “πρέπει να κάνει την δύσκολη προσπάθεια για την εκ νέου αρπαγή της παράδοσης από τον κονφορμισμό που είναι έτοιμος να την καταδυναστεύσει”4. Μια τέτοια προσπάθεια επιχειρεί με επιτυχία και η Μαρία Δεληβοριά στο νέο της βιβλίο Ο Αγώνας του ‘21 και η υπονόμευσή του – Οι σύγχρονες μαρτυρίες και η κρίση του Σολωμού, (Άγρα 2016).
Ενάντια στην κατεστημένη ρητορική της επίσημης, θεσμοποιημένης “εθνικοφροσύνης”, εξαρχής εξαπολύει βέλη ενάντια στους “διάφορ[ους] επετειακ[ούς] πανηγυρι[κούς] και πανηγυρισμ[ούς] που υποβάλλουν και τελικά επιβάλλουν μια οιονεί ακύρωση της σημασίας των επαναστατικών γεγονότων” σβήνοντας το γεγονός ότι η επανάσταση του ‘21 ήταν, ακριβώς, πρώτα απ’ όλα επανάσταση, με όλη την σημασία της λέξης, “ανατροπή καταλυτική”, “η μεγάλη τομή”5.
Με την ίδια οξύτητα -μια νηφάλια δριμύτητα που χαρακτηρίζει το πνευματικό της ύφος- η Δεληβοριά αντιτίθεται σε κάθε επιβολή έτοιμων σχημάτων πάνω σε μια δυναμική, περίπλοκη, απροσδόκητη, αινιγματική, αντιφατική πραγματικότητα. Ανεξάρτητα εάν αυτά τα “προαποφασισμένα θεωρητικά σχήματα” είναι “δεξιάς” ή “αριστερής” στόχευσης, “εθνοκεντρικά” ή “μαρξιστικά”, “νεωτερικά” ή “μετανεωτερικά”, “παραδοσιακής ή “εκσυγχρονιστικής” οπτικής”, αδυνατούν να συλλάβουν καταστάσεις και γεγονότα “κυρίως τα συνταρακτικά, όπως το γεγονός μιας συλλογικής επαναστατικότητας”6.
Η οξεία κριτική της Μαρίας Δεληβοριά στις προσπάθειες ακύρωσης της “συλλογικής επαναστατικότητας” του Αγώνα του ‘21 κλιμακώνεται όταν φτάνει στις πιο πρόσφατες “εκσυγχρονιστικές”, “μεταμοντέρνες”, τάχα “απομυθοποιητικές” ιστοριογραφικές αναγνώσεις που βλέπουν “προοδευτικότητα” κι “εκσυγχρονιστική πολιτική” στην αντεπαναστατική πολιτεία των αστικών ελίτ που υπονόμευσαν τον επαναστατικό Αγώνα7.
Παρόμοια “μεταμοντέρνα” σχήματα φύτρωσαν στο ιστορικό έδαφος του δικού μας fin de siècle, όταν κορυφώνονταν η παγκοσμιοποίηση του πλασματικού κεφαλαίου, η αλληλένδετη μαζί της, απόλυτη, φετιχιστική αντιστροφή της κοινωνικής πραγματικότητας – μαζί και η “παρ’ ημίν” φενάκη ότι η Ελλάδα πλέον αναβαθμίστηκε και ανήκει (ή πρέπει να ανήκει) στον “σκληρό πυρήνα” των ηγεμόνων της ευρωπαϊκής Δύσης.
Οι φενάκες δεν καταρρέουν αυτόματα μαζί με τούς όρους που τις γέννησαν. Όχι μόνο καθυστερούν αλλά συχνά και δυναμώνουν, σκληραίνουν, λειτουργούν σαν αμυντικός μηχανισμός μέσα στην γενικευμένη σύγχυση και τον ορυμαγδό της χωρίς προηγούμενο παγκόσμιας κρίσης, στην οποία κατέληξε ο υποτιθέμενος “θρίαμβος” της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και το “τέλος της Ιστορίας” που οι Κυρίαρχοι βιάστηκαν να γιορτάσουν το 1989 και το 1991.
Το σοκ της σύγκρουσης ανάμεσα στο ταραγμένο Τώρα και το Άλλοτε, το πρόσφατο, το παλιότερο και το απώτατο, γίνεται ακόμα πιο τρομερό. Ρήγματα ανοίγονται, διαλύονται στέρεες μέχρι τώρα βεβαιότητες και προκαταλήψεις, ζόμπι του θρησκευτικού, εθνικιστικού και φασιστικού αγριανθρωπισμού εμφανίζονται ξανά. Οι ασυνείδητες διαδικασίες της Ιστορίας απαιτούν συνειδητή έκφραση. Το σοκ κάνει επιτακτική την ανάγκη ιστορικής αυτογνωσίας. Προπαντός, καθώς ακούγεται, όπως έλεγε κι ο Καβάφης, η μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων8.

Η κρίση της Ιστορίας και η κρίση του Ποιητή Συνέχεια

Advertisements