Οι προσπάθειες να σώσουν την οικονομική ζωή, εμβολιάζοντας την με το δηλητήριο από το πτώμα του εθνικισμού, έχει σαν αποτέλεσμα τη δηλητηρίαση του αίματος που λέγεται φασισμός.

Το κείμενο αυτό του Λέων Τρότσκι γράφτηκε στις 30 Νοεμβρίου 1933 την στιγμή που ο Χίτλερ ανέβαινε στην εξουσία. Δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής» τον Απρίλιο του επόμενου έτους. Βρίσκεται στα γραπτά Τρότσκι 1932-34. Στα ελληνικά πρωτο-δημοσιεύθηκε στην Επαναστατική Μαρξιστική Επιθεώρηση, θεωρητικό περιοδικό του ΕΕΚ, τον Απρίλιο του 1981.

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ

Ο ιταλικός φασισμός έχει ανακηρύξει τον εθνικό « ιερό εγωισμό» σαν το μοναδικό δημιουργικό παράγοντα. Αφού ανήγαγε την ιστορία της ανθρωπότητας στην εθνική ιστορία, ο γερμανικός φασισμός προχώρησε ανάγοντας το έθνος στη φυλή, τη φυλή στο αίμα. Επιπλέον, στις χώρες εκείνες που πολιτικά δεν ανέβηκαν – ή μάλλον δεν κατέβηκαν – στον φασισμό, τα προβλήματα της οικονομίας όλο και περισσότερο συμπιέζονται μέσα στα εθνικά πλαίσια. Δεν έχουν όλοι τους το θάρρος να γράψουν ανοιχτά πάνω στις σημαίες τους τη λέξη «αυταρχισμός». Αλλά παντού η πολιτική τους κατευθύνεται προς έναν όσο το δυνατόν πιο ερμητικό αποκλεισμό της εθνικής ζωής από την παγκόσμια οικονομία. Μονάχα είκοσι χρόνια πριν, όλα τα σχολικά βιβλία δίδασκαν ότι ο πιο πανίσχυρος παράγοντας για την παραγωγή πλούτου και πολιτισμού είναι ο παγκόσμιας κλίμακας καταμερισμός της εργασίας, που βρίσκεται στις φυσικές και ιστορικές συνθήκες της ανάπτυξης της ανθρωπότητας. Τώρα βγαίνει ότι η παγκόσμια ανταλλαγή είναι η πηγή όλων των δυστυχιών και όλων των κινδύνων. Βίρα για την πατρίδα! Πίσω στην εθνική εστία! Όχι μόνο πρέπει να διορθώσουμε το λάθος του ναυάρχου Πέρι, που έκανε το ρήγμα στον «αυταρχισμό» της Ιαπωνίας, αλλά και πρέπει να διορθώσουμε και το πολύ μεγαλύτερο σφάλμα του Χριστόφορου Κολόμβου, που σαν αποτέλεσμα είχε να επεκταθεί τόσο άμετρα η αρένα του ανθρώπινου πολιτισμού.
Η ακατάβλητη αξία του έθνους, που ανακάλυψαν ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ, προβάλλεται τώρα ενάντια στις ψεύτικες αξίες του δέκατου ένατου αιώνα: τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό. Και εδώ επίσης ερχόμαστε σε μια ασυμφιλίωτη αντίθεση με τις παλιές αξίες και ακόμα χειρότερα, με τα αδιαμφισβήτητα γεγονότα της Ιστορίας. Μονάχα η κακόβουλη άγνοια μπορεί να κάνει μια οξεία αντιπαράθεση ανάμεσα στο έθνος και την φιλελεύθερη δημοκρατία.
Στην πραγματικότητα, όλα τα απελευθερωτικά κινήματα στη σύγχρονη ιστορία, κάνοντας αρχή με την πάλη της Ολλανδίας για ανεξαρτησία, είχαν τόσο ένα εθνικό, όσο και ένα δημοκρατικό χαρακτήρα. Η αφύπνιση των καταπιεσμένων και διαμελισμένων εθνών, η πάλη τους να ενώσουν τα ακρωτηριασμένα τους μέρη και να αποτινάξουν τον ξένο ζυγό, θα ήταν αδύνατη χωρίς την πάλη για πολιτική ελευθερία. Το γαλλικό έθνος παγιώθηκε μέσα στις θύελλες και τα προβλήματα της δημοκρατικής επανάστασης στη δύση του δέκατου όγδοου αιώνα. Το ιταλικό και το γερμανικό έθνος ξεπήδησαν μέσα από μια σειρά πολέμων και επαναστάσεων, τον δέκατο ένατο αιώνα. Η πανίσχυρη ανάπτυξη του αμερικανικού έθνους, που πήρε το βάπτισμα της ελευθερίας του στον ξεσηκωμό του τον δέκατο όγδοο αιώνα, τελικά εξασφαλίστηκε από τη νίκη του Βορρά πάνω στο Νότο στον εμφύλιο πόλεμο. Ούτε ο Μουσολίνι, ούτε ο Χίτλερ είναι οι εφευρέτες του έθνους. Ο πατριωτισμός, στην μοντέρνα του έννοια,- ή πιο σωστά στην αστική του έννοια- είναι το προϊόν του δέκατου ένατου αιώνα. Η εθνική συνείδηση του γαλλικού λαού είναι ίσως η πιο συντηρητική και η πιο σταθερή από όλες τις άλλες. Και μέχρι σήμερα τρέφεται από τις πηγές των δημοκρατικών παραδόσεων.
Όμως η οικονομική ανάπτυξη της ανθρωπότητας, που ανέτρεψε τον μεσαιωνικό ιδιομορφισμό, δεν σταμάτησε μέσα στα εθνικά πλαίσια. Η ανάπτυξη της παγκόσμιας ανταλλαγής έγινε παράλληλα με τον σχηματισμό των εθνικών οικονομιών. Η τάση αυτής της ανάπτυξης- τουλάχιστον για τις αναπτυγμένες χώρες – βρήκε την έκφραση της στη μετατόπιση του κέντρου βάρους από την εγχώρια στην ξένη αγορά. Ο δέκατος ένατος αιώνας σημαδεύτηκε από τη συγχώνευση του εθνικού πεπρωμένου με το πεπρωμένο της οικονομικής του ζωής: όμως η βασική τάση του αιώνα μας είναι η αυξανόμενη αντίφαση ανάμεσα στο έθνος και την οικονομική ζωή. Στην Ευρώπη η αντίφαση αυτή έχει γίνει ανυπόφορα οξεία. Συνέχεια