ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ

Το κείμενο αυτό του Λέων Τρότσκι γράφτηκε στις 30 Νοεμβρίου 1933 την στιγμή που ο Χίτλερ ανέβαινε στην εξουσία. Δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής» τον Απρίλιο του επόμενου έτους. Βρίσκεται στα γραπτά Τρότσκι 1932-34. Στα ελληνικά πρωτο-δημοσιεύθηκε στην Επαναστατική Μαρξιστική Επιθεώρηση, θεωρητικό περιοδικό του ΕΕΚ, τον Απρίλιο του 1981.

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ

Ο ιταλικός φασισμός έχει ανακηρύξει τον εθνικό «ιερό εγωισμό» σαν το μοναδικό δημιουργικό παράγοντα. Αφού ανήγαγε την ιστορία της ανθρωπότητας στην εθνική ιστορία, ο γερμανικός φασισμός προχώρησε ανάγοντας το έθνος στη φυλή, τη φυλή στο αίμα. Επιπλέον, στις χώρες εκείνες που πολιτικά δεν ανέβηκαν – ή μάλλον δεν κατέβηκαν – στον φασισμό, τα προβλήματα της οικονομίας όλο και περισσότερο συμπιέζονται μέσα στα εθνικά πλαίσια. Δεν έχουν όλοι τους το θάρρος να γράψουν ανοιχτά πάνω στις σημαίες τους τη λέξη «αυταρχισμός». Αλλά παντού η πολιτική τους κατευθύνεται προς έναν όσο το δυνατόν πιο ερμητικό αποκλεισμό της εθνικής ζωής από την παγκόσμια οικονομία. Μονάχα είκοσι χρόνια πριν, όλα τα σχολικά βιβλία δίδασκαν ότι ο πιο πανίσχυρος παράγοντας για την παραγωγή πλούτου και πολιτισμού είναι ο παγκόσμιας κλίμακας καταμερισμός της εργασίας, που βρίσκεται στις φυσικές και ιστορικές συνθήκες της ανάπτυξης της ανθρωπότητας. Τώρα βγαίνει ότι η παγκόσμια ανταλλαγή είναι η πηγή όλων των δυστυχιών και όλων των κινδύνων. Βίρα για την πατρίδα! Πίσω στην εθνική εστία! Όχι μόνο πρέπει να διορθώσουμε το λάθος του ναυάρχου Πέρι, που έκανε το ρήγμα στον «αυταρχισμό» της Ιαπωνίας, αλλά και πρέπει να διορθώσουμε και το πολύ μεγαλύτερο σφάλμα του Χριστόφορου Κολόμβου, που σαν αποτέλεσμα είχε να επεκταθεί τόσο άμετρα η αρένα του ανθρώπινου πολιτισμού.
Η ακατάβλητη αξία του έθνους, που ανακάλυψαν ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ, προβάλλεται τώρα ενάντια στις ψεύτικες αξίες του δέκατου ένατου αιώνα: τη δημοκρατία και το σοσιαλισμό. Και εδώ επίσης ερχόμαστε σε μια ασυμφιλίωτη αντίθεση με τις παλιές αξίες και ακόμα χειρότερα, με τα αδιαμφισβήτητα γεγονότα της Ιστορίας. Μονάχα η κακόβουλη άγνοια μπορεί να κάνει μια οξεία αντιπαράθεση ανάμεσα στο έθνος και την φιλελεύθερη δημοκρατία.
Στην πραγματικότητα, όλα τα απελευθερωτικά κινήματα στη σύγχρονη ιστορία, κάνοντας αρχή με την πάλη της Ολλανδίας για ανεξαρτησία, είχαν τόσο ένα εθνικό, όσο και ένα δημοκρατικό χαρακτήρα. Η αφύπνιση των καταπιεσμένων και διαμελισμένων εθνών, η πάλη τους να ενώσουν τα ακρωτηριασμένα τους μέρη και να αποτινάξουν τον ξένο ζυγό, θα ήταν αδύνατη χωρίς την πάλη για πολιτική ελευθερία. Το γαλλικό έθνος παγιώθηκε μέσα στις θύελλες και τα προβλήματα της δημοκρατικής επανάστασης στη δύση του δέκατου όγδοου αιώνα. Το ιταλικό και το γερμανικό έθνος ξεπήδησαν μέσα από μια σειρά πολέμων και επαναστάσεων, τον δέκατο ένατο αιώνα. Η πανίσχυρη ανάπτυξη του αμερικανικού έθνους, που πήρε το βάπτισμα της ελευθερίας του στον ξεσηκωμό του τον δέκατο όγδοο αιώνα, τελικά εξασφαλίστηκε από τη νίκη του Βορρά πάνω στο Νότο στον εμφύλιο πόλεμο. Ούτε ο Μουσολίνι, ούτε ο Χίτλερ είναι οι εφευρέτες του έθνους. Ο πατριωτισμός, στην μοντέρνα του έννοια,- ή πιο σωστά στην αστική του έννοια- είναι το προϊόν του δέκατου ένατου αιώνα. Η εθνική συνείδηση του γαλλικού λαού είναι ίσως η πιο συντηρητική και η πιο σταθερή από όλες τις άλλες. Και μέχρι σήμερα τρέφεται από τις πηγές των δημοκρατικών παραδόσεων.
Όμως η οικονομική ανάπτυξη της ανθρωπότητας, που ανέτρεψε τον μεσαιωνικό ιδιομορφισμό, δεν σταμάτησε μέσα στα εθνικά πλαίσια. Η ανάπτυξη της παγκόσμιας ανταλλαγής έγινε παράλληλα με τον σχηματισμό των εθνικών οικονομιών. Η τάση αυτής της ανάπτυξης- τουλάχιστον για τις αναπτυγμένες χώρες – βρήκε την έκφραση της στη μετατόπιση του κέντρου βάρους από την εγχώρια στην ξένη αγορά. Ο δέκατος ένατος αιώνας σημαδεύτηκε από τη συγχώνευση του εθνικού πεπρωμένου με το πεπρωμένο της οικονομικής του ζωής: όμως η βασική τάση του αιώνα μας είναι η αυξανόμενη αντίφαση ανάμεσα στο έθνος και την οικονομική ζωή. Στην Ευρώπη η αντίφαση αυτή έχει γίνει ανυπόφορα οξεία.
Η ανάπτυξη του γερμανικού καπιταλισμού είχε τον πιο δυναμικό χαρακτήρα. Στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, ο γερμανικός λαός ήταν κλεισμένος στα κλουβιά κάμποσων δεκάδων φεουδαρχικών πατρίδων. Λιγότερο από 4 δεκαετίες μετά τη δημιουργία της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, η γερμανική βιομηχανία ασφυκτιούσε μέσα στα πλαίσια του εθνικού κράτους. Μια από τις κύριες αιτίες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν ο αγώνας του γερμανικού κεφαλαίου να ανοιχτεί σε μια πλατύτερη αρένα. Ο Χίτλερ πολέμησε σαν δεκανέας στα 1914-1918 όχι για να ενώσει το γερμανικό έθνος, αλλά στο όνομα ενός υπερεθνικού ιμπεριαλιστικού προγράμματος που εκφράζεται στην περίφημη φόρμουλα: «Οργανώστε την Ευρώπη!». Ενοποιημένη η Ευρώπη κάτω από την κυριαρχία του γερμανικού μιλιταρισμού επρόκειτο να γίνει το δοκιμαστικό έδαφος για μια πολύ μεγαλύτερη επιχείρηση- την οργάνωση ολόκληρου του πλανήτη.
Όμως η Γερμανία δεν ήταν εξαίρεση. Το μόνο που έκφραζε σε μια πολύ πιο έντονη και επιθετική μορφή ήταν η τάση κάθε άλλης εθνικής καπιταλιστικής οικονομίας.
Η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις τάσεις είχε σαν αποτέλεσμα τον πόλεμο. Είναι αλήθεια ότι ο πόλεμος, σαν όλες τις μεγάλες αναστατώσεις της Ιστορίας, ανακίνησε διάφορα ιστορικά ζητήματα και παρεμπιπτόντως έδωσε την ώθηση για τις εθνικές επαναστάσεις των πιο καθυστερημένων τμημάτων της Ευρώπης- την τσαρική Ρωσία και την Αυστροουγγαρία. Όμως, αυτό ήταν μόνο ο καθυστερημένος απόηχος μιας εποχής που είχε ήδη περάσει. Ουσιαστικά ο πόλεμος είχε ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα. Με μεθόδους βάρβαρες και θανατηφόρες, προσπάθησε να λύσει ένα πρόβλημα της προοδευτικής ιστορικής ανάπτυξης – το πρόβλημα της οργάνωσης της οικονομικής ζωής πάνω σε ολόκληρη την αρένα που είχε προετοιμαστεί από τον παγκόσμιο καταμερισμό της εργασίας.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι ο πόλεμος δεν βρήκε τη λύση σε αυτό το πρόβλημα. Αντίθετα, εξατομίκευσε την Ευρώπη ακόμα περισσότερο. Βάθυνε την αλληλεξάρτηση της Ευρώπης και της Αμερικής ενώ ταυτόχρονα βάθυνε και τον ανταγωνισμό ανάμεσα τους. Έδωσε την ώθηση στην ανεξάρτητη ανάπτυξη των αποικιακών χωρών και την ίδια στιγμή όξυνε την εξάρτηση των μητροπολιτικών κέντρων από τις αποικιακές αγορές. Σαν συνέπεια του πολέμου επιδεινώθηκαν όλες οι αντιφάσεις του παρελθόντος.
Μπορούσε κανείς τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, να μισοκλείσει τα μάτια του σχετικά με αυτό, όταν η Ευρώπη με τη βοήθεια της Αμερικής ήταν απασχολημένη με την ανόρθωση της καταστραμμένης από την κορυφή ως τα νύχια οικονομίας της. Αλλά η αναστύλωση των παραγωγικών δυνάμεων αναπόφευκτα σήμαινε την αναζωπύρωση όλων εκείνων των δεινών που είχαν οδηγήσει στον πόλεμο. Η σημερινή κρίση που είναι η σύνθεση όλων των καπιταλιστικών κρίσεων του παρελθόντος, πάνω από όλα, σημαίνει την κρίση της εθνικής οικονομικής ζωής.
Η Κοινωνία των Εθνών προσπάθησε να μεταφράσει από τη γλώσσα του μιλιταρισμού στη γλώσσα των διπλωματικών συμφωνιών το καθήκον που ο πόλεμος είχε αφήσει άλυτο. Μετά την αποτυχία του Λούντεντορφ να «οργανώσει την Ευρώπη» με το ξίφος, ο Μπριάν προσπάθησε να δημιουργήσει τις «Ενωμένες Πολιτείες της Ευρώπης» με την γλυκερή διπλωματική ευγλωττία. Όμως η ατέρμονη σειρά των πολιτικών, οικονομικών, χρηματιστηριακών, νομισματικών και σχετικών με τους δασμούς συνεδρίων, το μόνο που έκανε ήταν να ξεδιπλώσει το πανόραμα της χρεοκοπίας των αρχουσών τάξεων μπροστά στο χωρίς αναβολή και καυτό καθήκον της εποχής μας.
Θεωρητικά, το καθήκον αυτό μπορεί να διατυπωθεί ως εξής; Πώς μπορεί να υπάρξει εγγύηση για την οικονομική ενότητα της Ευρώπης ενώ θα διατηρείται απόλυτη ελευθερία της πολιτιστικής ανάπτυξης των λαών που ζουν εκεί? Πώς μπορεί η ενοποιημένη Ευρώπη να συμπεριληφθεί μέσα σε μια συντονισμένη παγκόσμια οικονομία? Η λύση σε αυτό το ζήτημα μπορεί να βρεθεί όχι με την θεοποίηση του έθνους, αλλά αντίθετα, με την ολοκληρωτική απελευθέρωση των παραγωγικών δυνάμεων από τα δεσμά που τους επιβάλλει το εθνικό κράτος. Όμως οι άρχουσες τάξεις της Ευρώπης, αποθαρυμμένες από την χρεοκοπία των μιλιταριστικών και διπλωματικών μεθόδων, αντιμετωπίζουν σήμερα το καθήκον από την αντίθετη πλευρά, δηλαδή προσπαθούν με τη βία να υποτάξουν την οικονομία στο απαρχαιωμένο εθνικό κράτος. Ο μύθος της κλίνης του Προκρούστη αναπαράγεται σε μια μεγάλη κλίμακα. Αντί να ανοιχτεί μια κατάλληλα μεγάλη αρένα για τις επιχειρήσεις της σύγχρονης τεχνολογίας, οι κυρίαρχοι πετσοκόβουν τον ζωντανό οργανισμό της οικονομίας.
Σε έναν πρόσφατο προγραμματικό του λόγο, ο Μουσολίνι χαιρέτησε το θάνατο του «οικονομικού φιλελευθερισμού», δηλαδή την βασιλεία του ελεύθερου συναγωνισμού. Η ιδέα η ίδια δεν είναι καινούργια. Η εποχή των τραστ, των συνδικάτων και των καρτέλ έχει από καιρό παραμερίσει τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Αλλά τα τραστ είναι ακόμα πιο ασυμφιλίωτα με τις περιορισμένες εθνικές αγορές από ότι οι επιχειρήσεις του φιλελεύθερου καπιταλισμού. Τα μονοπώλια καταβρόχθισαν το συναγωνισμό στο βαθμό που η παγκόσμια οικονομία υπόταξε την εθνική αγορά. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός και οικονομικός εθνικισμός ξεπεράστηκαν ταυτόχρονα. Οι προσπάθειες να σώσουν την οικονομική ζωή, εμβολιάζοντας την με το δηλητήριο από το πτώμα του εθνικισμού, έχει σαν αποτέλεσμα τη δηλητηρίαση του αίματος που λέγεται φασισμός.
Η ανθρωπότητα στην ιστορική ανοδική της πορεία ωθείται από την ανάγκη να αποκτήσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ποσότητα αγαθών με τη λιγότερη κατανάλωση εργασίας. Η υλική αυτή βάση της πολιτιστικής ανάπτυξης παρέχει επίσης το πιο βαθύ κριτήριο για να κάνουμε μια εκτίμηση των κοινωνικών καθεστώτων και των πολιτικών προγραμμάτων.
Ο νόμος της παραγωγικότητας της εργασίας στη σφαίρα της ανθρώπινης κοινωνίας, έχει την ίδια σημασία με το νόμο της βαρύτητας στη σφαίρα της μηχανικής. Η εξαφάνιση των γερασμένων κοινωνικών σχηματισμών δεν είναι τίποτε άλλο από παρά η εκδήλωση του σκληρού αυτού νόμου που καθόρισε τη νίκη της δουλοκτησίας πάνω στον κανιβαλισμό, της φεουδαρχίας πάνω στη δουλοκτησία, της μισθωτής εργασίας πάνω στη φεουδαρχία. Ο νόμος της παραγωγικότητας της εργασίας βρήκε το δρόμο του όχι μέσα από μια ευθεία γραμμή, αλλά με ένα αντιφατικό τρόπο, με τινάγματα και πηδήματα, άλματα και ζιγκ ζαγκ, ξεπερνώντας στο πέρασμα του γεωγραφικούς, ανθρωπολογικούς και κοινωνικούς φραγμούς. Σε αυτό οφείλονται και οι τόσο πολλές «εξαιρέσεις» στη Ιστορία, που στην πραγματικότητα είναι μονάχα συγκεκριμένες διαθλάσεις του «κανόνα».
Στο δέκατο ένατο αιώνα, ο αγώνας για τη μεγαλύτερη παραγωγικότητα της εργασίας πήρε κυρίως τη μορφή του ελεύθερου ανταγωνισμού, που διατήρησε τη δυναμική ισορροπία της καπιταλιστικής οικονομίας μέσα από κυκλικές διακυμάνσεις.
Αλλά ακριβώς εξαιτίας του προοδευτικού του ρόλου ο ανταγωνισμός οδήγησε σε μια τερατώδη συγκεντροποίηση τραστ και συνδικάτων και αυτό με τη σειρά του σήμαινε μια συγκεντροποίηση των οικονομικών και κοινωνικών αντιφάσεων. Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι σαν μια κότα που κλώσησε όχι ένα κοτόπουλο αλλά ένα κροκόδειλο. Δεν είναι να αναρωτιέται κανείς που δεν τα βγάζει πέρα με το μικρό της!
Ο οικονομικός φιλελευθερισμός έχει ολοκληρωτικά ξεζήσει. Με όλο και λιγότερη πειθώ οι τελευταίοι Μοϊκανοί του, επικαλούνται την αυτόματη αλληλεπίδραση των δυνάμεων. Νέες μέθοδοι χρειάζονται ώστε τα ουρανομήκη τραστ να ανταποκρίνονται στις ανθρώπινες ανάγκες. Ριζικές αλλαγές πρέπει να γίνουν στη δομή της κοινωνίας και της οικονομίας. Όμως, οι νέες μέθοδοι έρχονται σε σύγκρουση με τις παλιές συνήθειες και, άπειρα πιο σημαντικό, με τα παλιά συμφέροντα. Ο νόμος της παραγωγικότητας της εργασίας σπασμωδικά χτυπιέται πάνω στα φράγματα που ο ίδιος έφτιαξε. Αυτό είναι που βρίσκεται στην καρδιά της μεγαλειώδους κρίσης του σύγχρονου οικονομικού συστήματος.
Οι συντηρητικοί πολιτικοί και θεωρητικοί που καταλήφθηκαν από τις καταστροφικές τάσεις της εθνικής και διεθνούς οικονομίας, ρέπουν προς το συμπέρασμα ότι η υπερανάπτυξη της τεχνολογίας είναι η κυριαρχική αιτία των παρόντων δεινών. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πιο τραγικό παράδοξο! Ένας Γάλλος πολιτικός και χρηματιστής, ο Ζοζέφ Καγιό, βλέπει τη σωτηρία στους τεχνητούς περιορισμούς πάνω στο προτσές της μηχανοποίησης. Έτσι, οι πιο φωτισμένοι εκπρόσωποι του φιλελεύθερου δόγματος ξαφνικά αντλούν την έμπνευση τους από τα συναισθήματα των αδαών εκείνων εργατών που έσπαζαν τους αργαλειούς πάνω από 100 χρόνια πριν. Το προοδευτικό καθήκον του πώς να προσαρμοστεί η αρένα των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων στη νέα τεχνολογία γυρίζει τα πάνω κάτω και παρουσιάζεται σαν το πρόβλημα του πώς να περιοριστούν και να περικοπούν οι παραγωγικές δυνάμεις ώστε να ταιριάζουν στην παλιά εθνική αρένα και στις παλιές κοινωνικές σχέσεις. Και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού καταναλίσκεται πολλή φαιά ουσία στις προσπάθειες να λυθεί το φανταστικό πρόβλημα του πώς να βάλουν πίσω ξανά μέσα στο αυγό της κότας τον κροκόδειλο. Ο σύγχρονος οικονομικός εθνικισμός είναι οριστικά καταδικασμένος από τον ίδιο του τον αντιδραστικό χαρακτήρα. Καθυστερεί και υποβιβάζει τις παραγωγικές δυνάμεις του ανθρώπου.
Η πολιτική μιας κλειστής οικονομίας συνεπάγεται τον τεχνητό περιορισμό των τμημάτων εκείνων της βιομηχανίας που μπορούν με επιτυχία να γονιμοποιήσουν την οικονομία και τον πολιτισμό άλλων χωρών. Συνεπάγεται επίσης ένα τεχνητό φύτεμα των βιομηχανιών εκείνων που στερούνται τις κατάλληλες συνθήκες για ανάπτυξη στο εθνικό έδαφος. Ο μύθος της οικονομικής αυτάρκειας προκαλεί έτσι τρομερές επιπλέον δαπάνες προς δύο κατευθύνσεις:. Και από πάνω υπάρχει και ο πληθωρισμός. Στον δέκατο ένατο αιώνα, ο χρυσός σαν παγκόσμιο μέτρο αξίας, έγινε η βάση όλων των αξιόλογων νομισματικών συστημάτων. Η απομάκρυνση από το στάνταρ χρυσού ξεσκίζει την οικονομία με ακόμα πιο μεγάλη επιτυχία από ότι οι δασμολογικοί περιορισμοί. Ο πληθωρισμός που αυτός καθαυτός είναι μια έκφραση των αποδιοργανωμένων εσωτερικών σχέσεων και των αποδιοργανωμένων οικονομικών δεσμών ανάμεσα στα έθνη, επιτείνει την αποδιοργάνωση και βοηθάει στη μετατροπή της από λειτουργική σε οργανική. Έτσι το «εθνικό» νομισματικό σύστημα είναι το επιστέγασμα του σκοτεινού έργου του οικονομικού εθνικισμού.
Οι πιο απροκάλυπτοι εκπρόσωποι της σχολής αυτής παρηγορούνται με την προοπτική ότι το έθνος, ενώ γίνεται φτωχότερο κάτω από μια κλειστή οικονομία, θα γίνει πιο ενοποιημένο (Χίτλερ) και ότι, καθώς η σημασία της παγκόσμιας αγοράς φθίνει, οι αιτίες για εξωτερικές συγκρούσεις θα μειωθούν επίσης. Τέτοιες ελπίδες το μόνο που δείχνουν είναι ότι το δόγμα του αυταρχισμού είναι τόσο αντιδραστικό όσο και πέρα για πέρα ουτοπιστικό. Το γεγονός είναι ότι οι κοιτίδες του εθνικισμού είναι επίσης τα εργαστήρια τρομερών συγκρούσεων στο μέλλον. Σαν πεινασμένη τίγρης, ο ιμπεριαλισμός έχει συσπειρωθεί μέσα στην εθνική του φωλιά για να μαζέψει δύναμη για ένα καινούριο άλμα.
Στην πραγματικότητα, οι θεωρίες για τον οικονομικό εθνικισμό, που φαίνονται να βασίζονται στους «αιώνιους» νόμους της φυλής, δείχνουν πραγματικά πόσο απελπισμένη είναι η παγκόσμια κρίση- ένα κλασικό παράδειγμα του να κάνεις φιλοτιμία τη σκληρή ανάγκη. Τρέμοντας στα γυμνά παγκάκια κάποιου απόμακρου μικρού σταθμού, οι ταξιδιώτες ενός τραίνου- ερείπιου μπορούν με στωικότητα να βεβαιώνουν ο ένας τον άλλο ότι οι επίγειες ανέσεις διαφθείρουν το σώμα και την ψυχή. Όλοι τους όμως ονειρεύονται μια αμαξοστοιχία που θα τους πάει σε ένα μέρος όπου θα μπορέσουν να απλώσουν το κουρασμένο τους σώμα μέσα σε δύο καθαρά σεντόνια. Η άμεση φροντίδα του επιχειρηματικού κόσμου σε όλες τις χώρες είναι να κρατηθεί, κατά κάποιο τρόπο να επιβιώσει, ακόμα και αν βρίσκεται σε κώμα, πάνω στο σκληρό κρεβάτι της εθνικής αγοράς. Όμως όλοι αυτοί οι αθέλητοι στωικοί ονειρεύονται την πανίσχυρη μηχανή μιας νέας παγκόσμιας «συγκυρίας» μιας νέας οικονομικής φάσης.
Θα έρθει; Οι προβλέψεις γίνονται δύσκολες, αν όχι απόλυτα αδύνατες από τη σημερινή δομική διατάραξη ολόκληρου του οικονομικού συστήματος. Οι παλιοί βιομηχανικοί κύκλοι, σαν τους χτύπους της καρδιάς ενός υγιούς σώματος, είχαν ένα σταθερό ρυθμό. Από τον πόλεμο και μετά, δεν παρατηρούμε πια την κανονική διαδοχή των οικονομικών φάσεων. Η γερασμένη καρδιά έχει αρρυθμία. Επιπρόσθετα, υπάρχει η πολιτική του λεγόμενου κρατικού καπιταλισμού. Σπρωγμένες από ανήσυχα συμφέροντα και από κοινωνικούς κινδύνους, οι κυβερνήσεις ξεσπάνε στον οικονομικό τομέα με μέτρα έκτακτης ανάγκης, που τα αποτελέσματα τους στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν μπορούν οι ίδιες να τα προβλέψουν. Αλλά κι αν ακόμα αφήσουμε κατά μέρος την πιθανότητα ενός νέου πολέμου που θα αναστάτωνε για πολύ καιρό τόσο το στοιχειακό έργο των οικονομικών δυνάμεων μας, που και τις συνειδητές προσπάθειες για σχεδιασμένο έλεγχο, εμείς παρόλα αυτά μπορούμε με βεβαιότητα να προβλέψουμε την καμπή από την κρίση και την ύφεση σε μια αναζωογόνηση, είτε τα ευνοϊκά συμπτώματα που υπάρχουν στην Αγγλία και ως ένα βαθμό και στις Ενωμένες Πολιτείες αποδειχτούν αργότερα ότι ήταν τα πρώτα χελιδόνια που δεν έφεραν την άνοιξη, είτε όχι, Η καταστροφική δουλειά της κρίσης πρέπει να φτάσει στο σημείο – αν δεν έχει φτάσει ακόμα – όπου η εξαθλιωμένη ανθρωπότητα θα χρειαστεί μια νέα μάζα αγαθών. Οι καμινάδες θα καπνίζουν, οι τροχοί θα γυρνούν και όταν η αναζωογόνηση θα έχει αρκετά προχωρήσει ο επιχειρηματικός κόσμος θα αποτινάξει τη νάρκη του, θα ξεχάσει αμέσως τα μαθήματα του χτες, και περιφρονητικά θα παραμερίσει τις θεωρίες της αυταπάρνησης μαζί με τους εμπνευστές τους.
Θα ήταν όμως η μεγαλύτερη αυταπάτη να ελπίζει κανείς ότι η έκταση της επικείμενης αναζωογόνησης θα ανταποκρίνεται στο βάθος της σημερινής κρίσης. Στην παιδική ηλικία, στην ωριμότητα και στα γηρατειά η καρδιά χτυπάει με διαφορετικό ρυθμό. Στη διάρκεια της ανόδου του καπιταλισμού, οι διαδοχικές κρίσεις είχαν ένα παροδικό χαρακτήρα, και η προσωπική πτώση στην παραγωγή, αντισταθμιζόταν με το παραπάνω στο επόμενο στάδιο. Αυτό δεν ισχύει πια. Έχουμε μπει σε μια εποχή που οι περίοδοι της οικονομικής αναζωογόνησης είναι βραχυπρόθεσμες, ενώ οι περίοδοι της ύφεσης γίνονται όλο και πιο βαθιές. Οι ισχνές αγελάδες καταβροχθίζουν τις παχιές αγελάδες χωρίς να αφήσουν ίχνος και ακόμα εξακολουθούν να βασανίζονται από πείνα.
Όλα τα καπιταλιστικά κράτη, από τη στιγμή που το οικονομικό βαρόμετρο θα αρχίσει να υψώνεται, θα γίνουν τότε ακόμα, πιο επιθετικά ανυπόμονα. Ο αγώνας για τις ξένες αγορές θα οξυνθεί σε βαθμό χωρίς προηγούμενο. Οι ευσεβείς ιδέες για τα πλεονεκτήματα της αυταρχίας θα περάσουν στο περιθώριο και τα σοφά σχέδια για εθνική αρμονία θα ριχτούν στο καλάθι των αχρήστων. Αυτό ισχύει όχι μόνο για τον γερμανικό καπιταλισμό με τον εκρηκτικό του δυναμισμό, αλλά επίσης και για τον καπιταλισμό της Αμερικής, που εξακολουθεί να είναι πανίσχυρος παρά τις νέες του αντιφάσεις.
Οι Ενωμένες Πολιτείες αντιπροσώπευαν τον πιο τέλειο τύπο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η σχετική ισορροπία της εσωτερικής και φαινομενικά ανεξάντλητης αγοράς τους εξασφάλισε στις Ενωμένες Πολιτείες μια αποφασιστική τεχνική και οικονομική υπερίσχυση πάνω στην Ευρώπη. Η επέμβαση τους όμως στον Παγκόσμιο Πόλεμο πραγματικά ήταν μια έκφραση του γεγονότος ότι η εσωτερική τους ισορροπία είχε ήδη διαταραχθεί. Οι αλλαγές που ο πόλεμος εισήγαγε στην αμερικανική δομή, με τη σειρά τους, έβαλαν στην παγκόσμια αρένα ένα ζήτημα ζωής και θανάτου για τον αμερικανικό καπιταλισμό. Υπάρχουν αρκετές αποδείξεις ότι η είσοδος αυτή πρέπει να πάρει εξαιρετικά δραματικές μορφές.
Ο νόμος της παραγωγικότητας της εργασίας έχει αποφασιστική σημασία στον αλληλοσχετισμό της Αμερικής και της Ευρώπης και γενικά στον καθορισμό της μελλοντικής θέσης των Ενωμένων Πολιτειών στον κόσμο. Η πιο υψηλή αυτή μορφή που οι Γιάνκηδες έδωσαν στο νόμο της παραγωγικότητας της εργασίας λέγεται αλυσίδα, τυποποιημένη ή μαζική παραγωγή. Θα φαινόταν ότι το σημείο από όπου ο μοχλός του Αρχιμήδη θα μπορούσε να γυρίσει τον κόσμο ανάποδα είχε βρεθεί. Όμως ο παλιός πλανήτης αρνείται να γυρίσει ανάποδα. Ο καθένας υπερασπίζεται τον εαυτό του απέναντι σε όλους τους άλλους, προστατεύοντας τον με ένα τελωνειακό τείχος και ένα φράχτη από ξιφολόγχες. Η Ευρώπη δεν αγοράζει αγαθά, δεν πληρώνει χρέη και επιπλέον δεν εξοπλίζεται. Με πέντε αξιοθρήνητες μεραρχίες η λιμοκτονούσα Ιαπωνία καταλαμβάνει μια ολόκληρη χώρα. Η πιο προηγμένη τεχνική του κόσμου ξαφνικά δείχνει ανίσχυρη μπροστά σε εμπόδια που βασίζονται σε μια πολύ κατώτερη τεχνική. Ο νόμος της παραγωγικότητας της εργασίας φαίνεται να χάνει τη δύναμη του.
Αυτό όμως συμβαίνει μονάχα φαινομενικά. Ο βασικός νόμος της ανθρώπινης ιστορίας πρέπει αναπόφευκτα να πάρει εκδίκηση πάνω σε παράγωγα ή δευτερεύοντα φαινόμενα. Γρηγορότερα ή αργότερα ο αμερικανικός καπιταλισμός πρέπει να ανοίξει δρόμους για τον εαυτό του μέσα από τα μήκη και τα πλάτη του ολόκληρου του πλανήτη μας. Με τι μεθόδους;
Με όλες τις μεθόδους. Ένας υψηλός συντελεστής παραγωγικότητας υποδηλώνει επίσης ένα υψηλό συντελεστή καταστροφικής δύναμης. Γίνομαι κήρυκας του πολέμου;
Καθόλου. Δεν γίνομαι κήρυκας για τίποτα. Προσπαθώ μονάχα να αναλύσω την παγκόσμια κατάσταση και να βγάλω συμπεράσματα από τους νόμους της οικονομικής μηχανικής. Δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από το είδος εκείνο της διανοητικής δειλίας που γυρίζει την πλάτη της σε γεγονότα και τάσεις όταν έρχονται σε αντίφαση με ιδανικά και προλήψεις.
Μονάχα μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της παγκόσμιας ανάπτυξης μπορούμε να δώσουμε στον φασισμό την κατάλληλη θέση του. Δεν περιέχει τίποτα δημιουργικό, τίποτα ανεξάρτητο. Η ιστορική του αποστολή είναι να υποβιβάζει τη θεωρία και πράξη του οικονομικού αδιεξόδου σε έναν παραλογισμό.
Στις μέρες του, ο δημοκρατικός εθνικισμός οδήγησε την ανθρωπότητα μπροστά. Ακόμα και τώρα, εξακολουθεί να είναι ικανός να παίξει ένα προοδευτικό ρόλο στις αποικιακές χώρες της Ανατολής. Αλλά ο εκφυλισμένος φασιστικός εθνικισμός που προετοιμάζει ηφαιστειακές εκρήξεις και μεγαλειώδεις συγκρούσεις στην παγκόσμια αρένα, δεν φέρνει τίποτα άλλο εκτός από ερείπια. Όλες μας οι εμπειρίες πάνω σε αυτόν το λογαριασμό στα τελευταία είκοσι πέντε ή τριάντα χρόνια θα φαίνονται μια ειδυλλιακή εισαγωγή σε σύγκριση με την μουσική της κόλασης που μας περιμένει. Όλο αυτό τον καιρό δεν έχουμε μια προσωρινή οικονομική πτώση αλλά ολοκληρωτική οικονομική ερήμωση και την καταστροφή ολόκληρης της κουλτούρας μας στην περίπτωση που η χειρωνακτική και η σκεπτόμενη ανθρωπότητα αποδεικνύεται ανίκανη να αρπάξει έγκαιρα τα χαλινάρια των δικών της παραγωγικών δυνάμεων και να οργανώσει σωστά αυτές τις δυνάμεις σε μια ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα.

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s